بیانیه مطبوعاتی سفارت جمهوری اسلامی ایران در پاریس در خصوص توافق هسته ای وین 2015 موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک در پنجمین سالگرد امضای آن

بیانیه مطبوعاتی سفارت جمهوری اسلامی ایران در پاریس در خصوص توافق هسته ای وین 2015 موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک در پنجمین سالگرد امضای آن Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA)

بیانیه مطبوعاتی سفارت جمهوری اسلامی ایران در پاریس

در خصوص توافق هسته ای وین 2015 موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک در پنجمین سالگرد امضای آن

Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA)

 

برجام در یک نگاه کلی

پس  از انجام مذاکرات مستمر، فشرده و طولانی میان جمهوری اسلامی ایران و گروه   E3/EU+3 (یا موسوم 5+1 )، نهایتاً برنامه جامع اقدام مشترک -  برجام یا توافقنامه هسته ای ایران در تاریخ 23 تیرماه 1394 در شهر وین بین جمهوری اسلامی ایران و گروه E3/EU+3  (متشکل از دولت های چین، فرانسه، آلمان، روسیه، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا با مشارکت نماینده عالی اتحادیه اروپایی در امور خارجی) تفاهم گردید. سند برجام به فاصله یک هفته پس از آن در تاریخ  29 تیرماه 1394 با قطعنامه 2231 به تائید شورای امنیت سازمان ملل متحد رسید.

برجام 159 صفحه داشته و متن اصلی دارای 37 بند و 5 پیوست می‌باشد که عبارتند از: پیوست اول در خصوص موضوعات هسته ای؛ پیوست دوم در خصوص تعهدات رفع تحریمی؛ پیوست سوم در خصوص همکاری‌های صلح آمیز هسته ای سایر طرف های برجام با جمهوری اسلامی ایران؛ پیوست چهارم در خصوص کمیسیون مشترک برجام و پیوست پنجم طرح اجرائی (شامل تعریف و تعیین روزهای مختلف در روندهای نهائی سازی و اجرای برجام و...).  

به دنبال نهائی شدن و تصویب برجام در ایران، قوانین رفع تحریم های یک جانبه آمریکا و اتحادیه اروپایی نیز در تاریخ 18 اکتبر 2015 مصوب شدند و مقرر گردید پس از انجام برخی اقدامات هسته ای از سوی جمهوری اسلامی ایران  و همزمان خاتمه دادن به تمامی سئوالات و ابهامات در خصوص احتمال جهت گیری‌های برنامه هسته ای ایران به سمت امور نظامی و خاتمه بخشیدن و بستنِ پروندۀ موسوم به ابعاد احتمالی نظامی یا PMD، و تایید توسط آژانس بین المللی انرژی اتمی، برخی از اقدامات پیش بینی شده در توافق ، رفع تحریم ها طبق برجام اثربخش شده و برجام وارد مرحله اجرایی (روز اجرا )شود که این امر در تاریخ 26 دی ماه 1394 رخ داد.

خروج آمریکا از برجام

تا قبل از روی کار آمدن دولت ترامپ در ایالات متحده، برجام علیرغم برخی موانع و مشکلات برسرراه انتقاع اقتصادی ایران، از روند اجرائیِ متعادل و نسبی برخوردار بود، لیکن دونالد ترامپ از بدو ورود به کاخ سفید در ژانویه 2017 ، مواضعی مغایر با برجام، ابتدا با برداشتن گام های ملی در رابطه با تمدید تحریم علیه جمهوری اسلامی ایران و همزمان هشدار به سایر طرف های توافق و تلاش برای همراه کردنِ آنان، برای انجام مجدد مذاکرات ، بازبینی و از نظر خود اصلاح و سخت تر کردن شرایطی که در برجام پیش بینی شده است، اتخاذ نموده و در نهایت تصمیم به خروج از این توافق گرفت.  

در نتیجه خروج یک جانبه آمریکا از برجام و آغاز روند غیرقانونی بازگرداندن تحریم ها در  دو بازه زمانی 90 و 180 روزه، تحریم های ثانویه آمریکا مجدداً علیه جمهوری اسلامی ایران به طور کامل اعمال و اجرای برجام بیش از پیش پیچیده تر شد.

 تحولات و استمرار مذاکرات با طرفهای باقی مانده در برجام بعد از خروج آمریکا

در اندک زمانی پس از خروج آمریکا از برجام، نشست های فوق العاده کمیسیون مشترک برجام در سطح وزرای خارجه و معاونینِ وزرای خارجة کشورهای عضو برجام( در وین، بروکسل و نیویورک) برگزار شد و حداقل چهار بیانیه نیز از سوی کشورهای عضو برجام و اتحادیه اروپا(منتهی به اواخر اسفند 1397 )صادر گردید.

کشورهای باقی مانده در برجام به ویژه کشورهای اروپائی در بیانیه‌های صادره نسبت به تنظیم و اجرای برخی اقدامات به منظور انتفاع ایران از برجام متعهد گردیدند و در مهمترین بخش از این تعهدات برای جلوگیری از آثار سوء ناشی از خروج آمریکا از برجام بر مناسبات اقتصادی و تجاری و... با ایران، به هدف رسیدن به راه حل های عملی، بر مواردی از قرار زیر تصریح شد:

• حفظ و تعمیق روابط اقتصادی با ایران؛
• تداوم فروش نفت، گاز، میعانات گازی و فرآورده‌های نفتی و پتروشیمی ایران و تعاملات مالی مربوطه؛
• تعاملات موثر بانکی با ایران؛
• ادامه روابط حمل و نقل موثر دریایی، زمینی و هوایی و خط آهن با ایران؛
• تامین اعتبارات صادراتیِ بیشتر توسط اتحادیه اروپا و ایجاد مسیرهای ویژه در حوزه‌های مالی، بانکی، بیمه ای و تجاری با هدف تسهیل همکاریهای اقتصادی و مالی شامل ارائه حمایت های عملی از تجارت و سرمایه گذاری؛
• تکمیل و اجرای بیشتر یادداشت تفاهم و قراردادهای منعقده بین شرکت های اروپایی و طرف های ایرانی؛
• سرمایه گذاری بیشتر در ایران؛
• حمایت از فعالان اقتصادی اتحادیه اروپا و تامین فضای اطمینان بخش حقوقی؛
• ایجاد هر چه بیشتر فضای شفاف و قانونمند اقتصادی

همزمان با بخشی از این اقدامات و تعهدات از سوی اعضای باقیمانده در برجام یا متعاقب آنها، اتحادیه اروپایی قانون انسداد را به روز رسانی کرد، برنامه همکاری بانک سرمایه گذاری اروپا با ایران را تنظیم نمود و سپس تصمیم گرفت با ایجاد سازوکارهای متعدد و ویژه تحت عنوان  SPV  ، راهکارهایی را برای استمرار و بازگشت سطح همکاری‌های اقتصادی و تجاری و  ...با ایران به سطوح مورد انتظار، طراحی و اجرا کند.

راه اندازی کانال مالی اینستکس

در راستای تعهدات سه کشور اروپائی، فرانسه، آلمان و انگلیس تاسیس سامانه حمایت از تبادلات تجاری با ایران  موسوم به  اینستکس را در تاریخ 31 ژانویه 2019 اعلام و به ثبت رساندند. نهاد متناظر ایرانی نیز متقابلا تحت عنوان سازوکار تجارت و تأمین مالی ایران و اروپا موسوم به  ساتما یا   STFI    نیز در تاریخ 28 اسفند 1397  ثبت گردید.

دو شرکت متناظر ایرانی و اروپایی، برای عملیاتی شدن کانال مالی ایران و اروپا و همکاری تجاری، با یکدیگر در حوزه‌های تبادل اطلاعات تجاری، پایبندی به مقررات پولشویی و ضدتروریسم و غیره و همچنین یادداشت تفاهم (رئوس کلی همکاری فنی) تفاهم نموده اند. نخستین تراکنش در چارچوب اینستکس در تاریخ 24 اسفند 1398 با ارسال ارسال اقلام دارویی شرکت بایوتست آلمانی به شرکت درمان عملیاتی گردید.

اینستکس در واقع تنها یکی از 11 تعهدی است که اروپائی‌ها در مصوبات کمیسیون مشترک برجام پذیرفته اند. جمهوی اسلامی ایران از این سازوکار پیشنهادی طرف اروپائی برای تشویق ایران بعد از خروج آمریکا از برجام برای ماندن در این توافق همواره استقبال کرده است، ولی همزمان تاکید داشته است که راه اندازی کامل این کانال مالی (وفق تعهدات یازده گانه اروپائی‌ها) منوط به جدیت اتحادیه در حفظ توافق است.

متاسفانه بعد از دوسال گفتگو، اتحادیه اروپایی و به عبارتی سه کشور اروپائی در قالب اینستکس، تنها یک فقره تراکنش به ارزش 440 هزار یورو در حوزه دارو داشته و اتفاق و تبادل دیگری متاسفانه صورت نگرفته، و در حال حاضر دورنمای روشنی برای این سازوکار  وجود ندارد. این گونه به نظر می رسد که طرف اروپائی هیچ گونه آمادگی برای فعال کردن اینستکس و سرمایه گذاری در آن را ندارد و هیچ دورنمای مثبتی هم در برنامه آن دیده نمی‌شود. در کل به نظر می رسد که اتحادیه اروپایی فاقد اراده سیاسی لازم برای عملیاتی ساختن کانال مالی اینستکس می‌باشد و اتحادیه اروپایی و سه کشور اتحادیه اروپایی نتوانستند یا نخواستند که علیرغم وعده و قولی که داده اند، اینستکس را فعال کنند. نماد این موضوع انجام تنها یک مبادله در طول دو سال گذشته به ارزش فقط کمی‌بیش از 400 هزار یورو می‌باشد.

بی شک، جمهوری اسلامی ایران ضمن استقبال از چنین نمونه‌هایی برای راه اندازی کانال مالی ایران واروپا، به هیچ عنوان هیاهوی رسانه ای و اقدامات نمادین درخصوص اینستکس برای جمهوری اسلامی ایران را نخواهد پذیرفت. موفقیت اروپایی‌ها در اجرای تعهداتی که در کمیسیون مشترک پذیرفته اند، منوط به کارآمدی و عملیاتی بودن این کانال است. در سطح سیاسی، جمهوری اسلامی ایران همواره اعلام نموده است که عملیاتی شدن این شرکت ها تنها در صورت تامین مالی عمده از جمله صادارت نفت و محصولات نفتی و محصولات صادراتی عمده کشورمان به اروپا، معنادار خواهد بود. 

جمهوری اسلامی ایران با مثبت ارزیابی کردن این اقدامات اعضای باقیمانده در برجام به لحاظ سیاسی، معتقد است لازم است ارادۀ سیاسی اروپا با اقدامات عملی، همراهی و پشتیبانی شود و صرفا حمایت سیاسی و ابراز تاسف از فشار حداکثری و تحریم های ثانویه کافی نیست. همچنین به دلیل تأخیرِ فراوان و ملموس نبودنِ نتایج، این سازوکارها را برای تأمین خواسته‌ها و نظرات کشورمان به منظور منتفع شدن از مزایای اقتصادی برجام (در قبال اجرای تعهدات هسته ای )و رفع آثار سوء ناشی از اعمال تحریم های یکجانبة آمریکا، کافی نمی داند.

وزیر امور خارجه و تمامی مقامات عالی رتبه جمهوری اسلامی ایران در فرصت های مختلف تعهدات طرف های مقابل برای اجرای کامل و متوازنِ برجام را یادآوری و تصریح نمودند که اینستکس صرفا تمامی انتطارات جمهوری اسلامی ایران از طرف های مقابل نبوده و در قبال تداوم اجرای تعهدات هسته ای از سوی جمهوری اسلامی ایران پس از خروج از برجام ناکافی است و به ویژه کشورهای اروپائی باید انجام اقداماتی را که به منظور حفظ و استمرار حضور ایران در برجام متعهد شده اند، عملیاتی نمایند.

اقدامات ایران برای ایجاد توازن در اجرای برجام

اجرای نامتوازنِ برجام از یک طرف و فشارهای ناشی از اعمال و تشدید تحریم های یکجانبة آمریکا و تضییقات آن (با اعمال فشار به بانک ها و شرکت های خارجی در تمامی حوزه‌ها برای عدم همکاری با ایران و وضع تحریم های جدید )از طرف دیگر، باعث شد یک سال پس از خروج آمریکا از برجام، نهایتاً  در تاریخ 8 می  2019 شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران تصمیم به کاهش گام به گام اجرای اقدامات داوطلبانه هسته ای ایران وفق برجام گیرد.

تصمیم جمهوری اسلامی ایران با ارسال نامه توسط ریاست محترم جمهوری به همتایان ایشان در کشورهای عضو برجام و نیز نامة وزیر امور خارجه به نماینده عالی  سیاست خارجی اتحادیه اروپا و هماهنگ کننده برجام اعلام گردید. براساس این تصمیم، جمهوری اسلامی ایران به صورت تدریجی به منظور کاهش اجرای بخشی از تعهدات هسته ای گام هایی را معرفی کرد و اعلام کرد این تصمیمات در چارچوب برجام و با استفاده از حقوق مشروع ایران وفق بندهای برجام در واکنش به نقض تعهدات دیگر طرف های توافق اتخاذ گردیده و به هیچ وجه به معنی خروج ایران از برجام و یا نقض برجام تلقی نمی‌گردد، بلکه این امر حق شناخته شدۀ ایران در برجام و در صورت تامین کامل منافع اقتصادی ایران قابل بازگشت بوده و در حقیقت به منظور اعطای فرصت به دیپلماسی و در جهت حفظ توافقنامه می‌باشد.

این اقدامات جهت بازگرداندن توازن به توافق و در چارچوب برجام انجام شد .در این راستا، جمهوری اسلامی ایران با استناد به بندهای 36 و 26 برجام مبادرت به کاهش برخی از تعهدات خود نمود. لازم به ذکر است همکاری جمهوری اسلامی ایران با آژانس بین المللی انرژی اتمی طبق تعهدات پاردمانی و اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی همچنان ادامه دارد. در صورت رفع تحریم ها و منتفع شدن ایران از منافع برجام، جمهوری اسلامی ایران آماده بازگشت به تعهدات برجامی خود است.

برجام و قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل متحد و تغییر ادبیات آن نسبت به ایران

قطعنامه 2231 علاوه بر متن اصلی 7 صفحه ای دارای دو ضمیمه می‌باشد. ضمیمه نخست توافق برجام است. اما ضمیمه B  بیانیـة دولت  های 5+1 و اتحادیة اروپایی می‌باشد که مسائل مربوط به  محدودیت  غنی سازی  و برنامة موشـک هـای بالسـتیک ایران را بررسی کرده است. با تصویب قطعنامه 2231 تمامی مفاد قطعنامه‌های پیشین شورای امنیت در رابطه با برنامه هسته ای ایران خاتمه یافته و مقرر شده است تا تمامی تحریم های شورای امنیت و تمامی تحریم های مرتبط با هسته ای که از جانب آمریکا و اتحادیه اروپا و اعضا این اتحادیه وضع شده بودند، لغو شوند.

منطق مواضع جمهوری اسلامی ایران

بخش اساسی برجام لغو تحریم های مرتبط با برنامه هسـته ای ایران است، تا از این طریق روابط اقتصـادی و تجاری عـادی سازی شــود. از اینـرو تمــامی مفــاد قطعنامـه‌های پیشین شورای امنیت در رابطه با برنامه هسته ای ایران خاتمه یافته و مقرر شده است تـا تمـامی تحریم های شورای امنیت و تمامی تحریم هـای مـرتبط هسته ای که از جانب ایالات متحـده و اتحادیه اروپا و اعضای این اتحادیـه وضع شده بودنـد، لغـو شـوند. متعاقبـا  ایران نیز تاکید کرده است، که چنانچـه آثـار خاتمـه تحـریم هـا یـا تـدابیر محـدودیت سـاز از طریـق وضـع جدیـد و یـا وضـع مجدد تحریم ها و یـا تـدابیر محـدودیت سـاز متـاثر گـردد، در تعهـدات خـود ذیـل برجـام تجدیـد نظـر خواهـد کـرد.            

منطق مواضع جمهوری اسلامی ایران این است که برجام نتیجه 13 سال کار دیپلماتیک است. این توافق نشان دهنده این است که تا چه اندازه چندجانبه گرایی بخصوص با توجه به شرایط کنونی محیط بین المللی که در دوره گذر قرار دارد،  مهم می‌باشد. توافق برجام به معاهده عدم اشاعه هسته ای (NPT) اعتباری مجدد داد و از دست رفتن آن می‌تواند تاثیر منفی بر نقش این معاهده در نظام عدم اشاعه هسته ای جهان داشته باشد. در صورت تعلل در حفظ برجام این امر به منزله یک نسل عقب گرد در چندجانبه‌گرایی و حاکمیت قانون خواهد بود. جمهوری اسلامی ایران شرایط سختی را پس از خروج آمریکا تحمل کرده است و متحمل ضرر و زیان‌های بسیاری با توجه به پاندمی ویروس کرونا شده است.

علیرغم تاکید توافق برجام بر رفع تحریم ها که با قطعنامه 2231 مورد تاکید قرار گرفته، روابط تجاری با ایران با تاثیر از تحریم های یک جانبه و ثانویه آمریکا حتی در دوران همه گیری  کووید- 19 و تلفات قابل توجه آن در ایران، کشورهایی که هنوز خود را نسبت به این توافق پایبند می دانند، نتوانسته و یا نخواسته اند که به تعهدات خود در خصوص تامین داروها و تجهیزات مورد نیاز پزشکی که تحت تحریم های ظالمانه قرار ندارند، عمل نمایند.

سفارت جمهوری اسلامی ایران- پاریس